Matrica
Házir usı maqalanı oqıp otırǵan ekranıńız, qolıńızda uslap turǵan smartfonıńız yamasa átirapıńızdaǵı tábiyat — bular haqıyqiy materiya ma? Yamasa kóz aldıńızda "renderlenip" (sızılıp) atırǵan quramalı cifrlı kodlar ma? Bul soraw bir qarawda aqılsızlıq bolıp kóriniwi múmkin. Biraq, zamanagóy fizika hám filosofiya bul sorawdı kúlkili dep esaplamaydı.
1999-jılı Wachowskiler tárepinen súwretke alınǵan "Matrica" (The Matrix) filmi kóbirek ilimiy fantastika janrındaǵı ekshn sıpatında qabıl etilgen edi. Biraq, aradan sherek ásir ótkensoń, bul ideya kinozallardan ilimiy laboratoriyalar menen universitet auditoriyalarına kóshti. Búgingi kúnde Ilon Mask, astrofizik Nil Degrass Tayson hám Oksford universitetiniń filosofı Nik Bostrom sıyaqlı dúnyanıń eń aldı oyshılları bir qorqınıshlı, biraq logikalıq jaqtan biykarlap bolmaytuǵın pikirdi alǵa súredi: "Bizdiń tiykarǵı haqıyqatlıqta (base reality) jasaw itimallıǵımız — milliardtan bir".
Eger biz gigant bir video oyınnıń ishinde bolsaq ne boladı? Eger bizdiń sezimlerimiz, quwanıshımız, qayǵımız hám pútkil tariyxımız — keleshektegi "post-guman" (insaniyat rawajlanıwınıń házirgi biologiyalıq hám intellektual shegarasınan shıqqan dáwiri) civilizaciyasınıń superkompyuterinde islep turǵan simulyaciya bolsa she?
Bul maqalada biz ádettegi túsinikler shegarasınan shıǵıp, qorshaǵan ortalıqqa sın kózqarasta qarawǵa háreket etemiz. Ilimiy dáliyller, kvantlıq fizika paradoksları hám logikalıq dizbekler bizge neni ańlatadı? Eger haqıyqatlıqtıń túbine jetiwge tayar bolsańız, tereń ilimiy-filosofiyalıq talqılawdı baslaymız.
Nik Bostromnıń Trilemması: Logikalıq duzaq
2003-jılı Oksford universitetiniń filosofı Nik Bostrom "Biz kompyuter simulyaciyasında jasap atırmız ba?" atlı miynetin járiyaladı. Bul jumıs ilimiy dúnyada úlken rezonans payda etti, sebebi Bostrom texnologiyalıq optimizmdi qorqınıshlı statistika menen birlestirgen edi. Onıń dáliyli "Bostrom Trilemması" dep ataladı.
Bostromnıń pikiri boyınsha, tómendegi úsh ssenariydiń hesh bolmaǵanda birewi shártli túrde haqıyqat bolıwı kerek:
-
Civilizaciyalar "post-guman" basqıshına jetpey turıp joq bolıp ketedi.
Yaǵnıy, hár qanday aqıllı civilizaciya realistik simulyaciya jarata alatuǵın texnologiyalıq dárejege jetpesten aldın, óz-ózinen qırılıp joq bolıp ketedi. Buǵan yadro urısı, ekologiyalıq apatlar yamasa qadaǵalawdan shıǵıp ketken jasalma intellekt sebep bolıwı múmkin. -
Joqarı rawajlanǵan civilizaciyalar bunday simulyaciyanı jaratıwǵa qızıqpaydı.
Bálkim, "post-guman" dárejesine jetken civilizaciyalar ushın ótmishti simulyaciya qılıw resurslardı biykarǵa sarıplaw bolıp esaplanar, yamasa olar bunı etikalıq normalarǵa qarsı dep tabıwı múmkin. -
Biz alleqashan birewdiń simulyaciyasında jasap atırmız.
Bul qalay isleydi?
Oylanıp kóriń, eger birinshi hám ekinshi punktler qáte bolsa, demek, keleshekte insaniyat (yamasa basqa civilizaciya) oǵada kúshli kompyuterlerdi jaratadı hám olar ata-babalarınıń dúnyasın simulyaciya qılıwdı qáleytuǵın boladı. Bir ǵana kompyuterde milliardlap "virtual adamlar" jasaytuǵın bolıwı múmkin.
Haqıyqiy dúnya (túp nusqa) tek birew ǵana boladı, al simulyaciyalar sanı milliardlap bolıwı múmkin. Statistikalıq jaqtan alǵanda, bizdiń sol jalǵız "túp nusqa" dúnyada bolıw itimallıǵımızdan góre, milliardlaǵan simulyaciyalardıń birewinde bolıw itimallıǵımız joqarıraq. Eger siz házir simulyaciya jaratıw múmkin ekenligine isenseńiz, demek, siz allaqashan onıń ishinde bolıwıńız múmkin.
Fizika hám Video Oyınlar: Dúnyanıń "Pikselleri"
Házirgi zaman video oyınları júdá realistlik dárejege jetti. "Open-world" (ashıq dúnya) janrındaǵı oyınlarda siz sheksiz keńislikti, tábiyattı hám qalalardı kóresiz. Biraq, qanshelli realistlik bolıwına qaramastan, hár qanday oyınnıń texnikalıq shegarası bar. Eger siz ekrandaǵı súwretke júdá jaqınnan, lupa menen qarasańız, onıń mayda tórtmúyeshliklerden — piksellerden quralǵanın kóresiz.
Qızıǵı sonda, biziń "haqıyqiy" dúnyamız da dál usınday dúzilgenge uqsaydı.
Plank Uzınlıǵı — Kosmostıń pikselleri
Biz materiyanı sheksiz bóleklerge bóle beriwge boladı dep oylawǵa úyrengenbiz: zattı atomlarǵa, atomdı yadro hám elektronlarǵa, yadronı kvarklarǵa bólemiz. Biraq kvantlıq fizikada shegara bar. Oǵan "Plank uzınlıǵı" (1.6×10-35 metr) dep aytıladı. Ilimpazlardıń aytıwınsha, bul ólshemnen kishirek aralıqtı ólshew yamasa onıń ishinde qanday da bir fizikalıq processtiń bolıwı múmkin emes.
Bul shegara nege bar? Nege dúnya "analog" (úzliksiz) emes, kerisinshe "diskret" (bólek-bólek)? Simulyaciya teoriyasınıń tárepdarları ushın bul dáliyl — Kosmos sheksiz emes, ol belgili bir "shegara"ǵa (resolution) iye degen pikirdi bildiredi. Plank uzınlıǵı — bul biziń simulyaciyamızdıń pikselleri.
Jaqtılıq tezligi — Processordıń shegarası
Ekinshi qızıqlı fakt — jaqtılıq tezligi (299792458 m/s). Albert Eynshteynniń salıstırmalılıq teoriyası boyınsha, kosmosta hesh nárse bunnan tez háreketlene almaydı. Nege? Nege tezliktiń shegarası bar?
Kompyuter injeneriyasında maǵlıwmattıń uzatılıw tezligi processor quwatına hám sistema ishindegi baylanıs kanallarına (bandwidth) baylanıslı boladı. Eger biz simulyaciyada jasasaq, jaqtılıq tezligi — bul bas serverdiń informaciyanı renderlewiniń maksimal tezligi bolıwı múmkin.
Resurslardı únemlew
Eń qúdiretli kompyuterler de sheksiz resursqa iye emes. Sonlıqtan, video oyın jaratıwshıları "optimizaciya" usılların qollanadı. Oyınshı aldına qarap turǵanda, kompyuter tek ekran kórsetip turǵan jerdi renderleydi. Oyınshınıń arqa tárepindegi imaratlar, terekler hám adamlar dál sol waqıtta "fizikalıq túrde" bar emes, olar tek maǵlıwmat túrinde saqlanadı. Qashan oyınshı arqasına burılǵanda, sistema sol jerdi tezlik penen renderleydi.
Bunday mexanizm bizdiń dúnyada da bar bolıwı múmkin be? Bul sorawǵa biz keyingi bólimde, kvantlıq fizikanıń tanıqlı paradoksı arqalı juwap izleymiz.
Kvantlıq Baqlawshı Effekti: Kosmos biz qaramasaq islemey me?
Eger aldınǵı bólimdegi "Pikseller" hám "Processor tezligi" haqqındaǵı pikirler tek ǵana boljaw bolsa, kvantlıq fizikadaǵı "Baqlawshı effekti" (The Observer Effect) — ilimiy dáliyllengen fakt. Bul fenomen simulyaciya teoriyasın jaqlawshılar ushın eń kúshli qural bolıp esaplanadı.
Bárinen burın, "Eki sańlaq tájiriybesi" (Double-slit experiment) haqqında aytıp ótiw kerek. Fizikler elektronlardı (materiyanıń kishkene bólekshelerin) eki tesigi bar tosqınlıqqa qaray atqanda, tańqalarlıq jaǵdayǵa tap boldı:
-
Baqlawshı bolmaǵanda: Elektronlar ózin "materiya" (bólekshe) sıyaqlı emes, al "suw" (tolqın) sıyaqlı ustaydı. Olar bir waqıttıń ózinde eki tesikten de ótip, ekranda interferenciyalıq súwret payda etedi. Yaǵnıy, elektron "mına jerde" yamasa "ana jerde" emes, ol bir waqıtta "barlıq jerde" boladı (superpoziciya).
-
Baqlawshı bolǵanda: Ilimpazlar "Elektron qaysı tesikten ótip atır eken?" dep baqlaw kamerasın qoyǵan momentte, elektron birden "tolqın" bolıwdı toqtatıp, kishkene "bólekshe" (materiya) sıyaqlı háreket ete baslaydı.
Bul neni ańlatadı?
Ápiwayı til menen aytqanda, materiya biz oǵan qaramaǵansha anıq bir formada bolmaydı. Ol tek ǵana ítimallıqlar kodı túrinde bar bolıp turadı. Qashan "Sana" (baqlawshı) oǵan dıqqat awdarǵanda, "tolqın funkciyası kollapsqa ushıraydı" hám ol haqıyqiy materiyaǵa aylanadı.
Simulyaciya menen baylanısı
Bul jaǵday kompyuter grafikası injenerlerine júdá tanıs. Zamanagóy 3D oyınlarda "Frustum Culling" degen texnologiya bar. Kompyuter processorı kúshli bolıwı ushın, ol pútkil oyın dúnyasın birden render qılıp turmaydı. Ol tek ǵana oyınshı (kamera) qaraǵan jerdi ǵana renderleydi. Oyınshınıń arqa tárepindegi yamasa kóriniw maydanınan tıs jerdegi obyektler "joq", olar tek maǵlıwmat túrinde saqlanadı.
Kvantlıq fizika bizge Kosmostıń da dál usınday jumıs isleytuǵının kórsetip turıptı. Bálkim, biz jasap atırǵan álem resurslardı únemlew ushın tek biz "qaraǵan" waqıtta ǵana haqıyqatlıqqa aylanatuǵın shıǵar? Demek, biz qaramasaq, Kosmos "uyqı rejiminde" (sleep mode) tura ma?
"Glitches in the Matrix": Sistemadaǵı qátelikler
Eger biz kodlanǵan álemde jasasaq, bir nárse anıq: heshbir programma 100% ideal bolmaydı. Hátteki eń kúshli operacion sistemalarda da "baglar" (bugs) hám "glitchler" (texnikalıq irkilisler) ushırasadı. Internet forumlarında mıńlaǵan adamlar ózleriniń túsindire almaytuǵın, logikadan tıs tájiriybeleri menen bólisedi. Bulardı simulyaciya qáteligi dep atawǵa bola ma?
Déjà Vu — Fayldıń qayta júkleniwi
Derlik hámme adam ómirinde hesh bolmaǵanda bir ret "Déjà vu" (deja vyu) sezimin bastan keshirgen. Siz jańa jerdesiz, biraq bul jerde aldın bolǵanday, dál usı waqıyanı aldın kórgendey sezesiz. Neyrobiologlar bunı miydiń maǵlıwmattı qayta islewdegi "signaldıń keshigiwi" dep túsindiredi.
Biraq simulyaciya teoriyasında basqasha boljaw bar: "Matrica" filmindegidey, Déjà vu — bul sistemadaǵı ózgeris. Kosmos serveri qanday da bir jaǵdaydı ózgertiw ushın waqıt sızıǵın azmaz artqa qaytarǵanda yamasa saqlanǵan fayldı qayta júklegende payda bolatuǵın "dublikat" bolıwı múmkin.
Mandela Effekti — Versiyalar konflikti
Bul fenomen júdá qızıqlı hám biraz qorqınıshlı. Millionlaǵan adamlar ótken waqıttaǵı belgili bir waqıyanı birdey, biraq qáte esleydi.
Onıń atı Qubla Afrika lideri Nelson Mandela menen baylanıslı. Kópshilik adamlar onı 1980-jılları túrmede qaytıs boldı dep anıq esleydi (hátteki onıń jerleniwi televizordan kórsetilgenin aytadı). Biraq haqıyqatında ol 2013-jılı dúnyadan ótti.
Bul ne? Pútkilley bir áwladtıń yadı aljasıwı ma? Yamasa simulyaciyanıń "eski versiyası" menen "jańa versiyası" almastırılǵanda, geybir adamlardıń yadında eski maǵlıwmatlardıń qalıp qoyıwı ma?
Joǵalıp ketiwshi ob'ektler
Geyde qolıńızdaǵı zat jerge túsip ketedi, biraq siz onı hesh tawa almaysız. Ol jerge túsken jerinen pútkilley joǵalıp ketedi. "Uyge barıp kiyimimdi almastırıp kelsem, izlegen zatım stol ústinde tur", degen gúrrińlerdi kóp esitemiz. Video oyınlarda bul "clipping" (teksturanıń ishine kirip ketiw) dep ataladı. Ob'ekt fizikalıq jerge (polǵa) tiygen waqıtta, koordinata qáteligi sebepli "kartadan tıs" jerge túsip ketedi hám sistema onı keyinirek óz ornına (respawn) qaytaradı.
Qızıl dári yaki Kók dári?
Eger bul teoriyanıń barlıǵı haqıyqat bolıp shıqsa, bul biz ushın neni ańlatadı? Biz shınında da kodlar jıyındısı hám elektr signallarınan ibaratpız ba? Bul oy kóp adamdı qorqıtıwı múmkin. Biraq, basqa tárepten qarasaq, bul biziń ómirimizdiń qádirin túsirmeydi. Siziń sezgen quwanıshıńız, súyispenshiligińiz hám jetiskenliklerińiz — bular simulyaciya ishinde bolsa da, siz ushın 100% "real".
Qızıǵı sonda, Simulyaciya teoriyası — bul ilim menen dindi jaqınlastıratuǵın noqat bolıwı múmkin. Dinler mıńlaǵan jıllar boyı "Bul dúnya — waqıtsha sınaq maydanı", "Bizdiń hámme isimiz jazılıp barıladı" hám "Bizdi Jaratqan bar" dep keldi. Texnologiya tilinde aytqanda, bul — "Simulyaciya", "Server logları" hám "Bas Programmist" (yamasa Admin) degen túsiniklerge sáykes kelmey me? Bálkim, biz izlep júrgen Jaratıwshı — bizden joqarı ólshemdegi laboratoriyada otırǵan intellekt shıǵar?
Sizge aqırǵı sorawdı beremen: "Matrica" filmindegi Morfeus sıyaqlı, men de sizge eki tańlawdı usınaman. Eger sizde simulyaciyadan oyanıw múmkinshiligi bolsa, haqıyqat qanshelli qorqınıshlı hám suwıq ekenine qaramastan, siz "Qızıl dári"ni isher me edińiz? Yamasa "Kók dári"ni alıp, tınısh ǵana usı ájayıp illuziyada, tatlı ótirikte jasawdı dawam eter me edińiz?